عادت

زمانی که سیگار کشیدن را شروع می‌کنید احتمالاً از تعداد کمی در هر روز استفاده می‌نمایید. اما بعد از مدتی در می‌یابید که سیگارهای مصرفی شما در هر روز چندین برابر روزهای اول شده است. برای مثال شما سیگار را بعد از نوشیدن یک فنجان قهوه، قبل از خواب، پایان شام، بعد از بیدار شدن از خواب یا بعد از نوشیدن هر آشامیدنی استعمال خواهید کرد. در نهایت بعد از مدتها متوجه می‌شوید که اگر سیگار نداشته باشید، گویی چیزی را گم کرده‌اید و این به آن دلیل است که مغز شما می‌آموزد ارتباطی بین سیگار کشیدن و انجام برخی فعالیت‌ها برقرار نماید و به این ترتیب شما عادتی را شکل داده‌اید.

اعتیاد و وابستگی بدنی

نیکوتین یکی از اعتیادآورترین داروهای روی زمین است و به طور طبیعی در گیاه تنباکو یافت می‌شود. نیکوتین می‌تواند محرک و مخدر باشد. در دزهای کم، نظیر زمانی که پک‌های کوتاه می‌زنید نیکوتین محرک است. در دزهای بالا، زمان‌هایی که شما پک‌های عمیق می‌زنید و آن را استنشاق می‌کنید همانند مخدر عمل می‌کند.

نیکوتین یکی از ترکیبات سیگار است. زمانی که سیگار می‌کشید نیکوتین وارد جریان خون شما می‌شود و در مرحله‌ی بعد به مغز آسیب می‌رساند، بعد از مدتی بدن به حضور مقدار معینی از نیکوتین در جریان خون عادت می‌کند. زمانی که بدن نیاز به نیکوتین بیشتر پیدا می‌کند استفاده و استعمال بیشتر سیگار نیز شروع می‌شود اگر با بیشتر سیگار کشیدن این نیاز مرتفع نشود بدن شما احساس ناراحتی خواهد کرد.

اگر شما مدت زیادی است که سیگار می‌کشید، مطمئناً زمان‌های بدون مصرف نیکوتین را در عمر خود تجربه کرده‌اید. برای مثال زمانی که در هواپیما نشسته‌اید یا زمانی که در میهمانی خاص گرفتار شده‌اید، در این زمان میل به سیگار کشیدن بر اثر افت و سقوط سطح نیکوتین خون افزایش می‌یابد. در این صورت با افت سطح نیکوتین دچار مشکل و تمرکز و حتی گاه کج خلقی می‌شوید و اطرافیان شما نیز این ادعا را دارند که شما عصبی هستید، به همین خاطر موقعی که از آن موقعیت خارج می‌شوید، سریعاً به سراغ سیگار می‌روید. این علایم تنها تعدادی از نشانه‌های کاهش نیکوتین است و تمامی این نشانه‌ها به این معنا هستند که بدن شما به سیگار وابسته شده است.

وابستگی روانی

آیا اتفاق افتاده برای غلبه بر عصبانیت، ناامیدی یا غلبه بر برخی احساسات، از سیگار استفاده کنید؟ چه طور آموخته‌اید که این کار را انجام دهید؟ به خاطر می‌آورید که جنبه‌های محرک و مخدر نیکوتین را توضیح دادیم، به همین دلیل است که مردم به نیکوتین وابسته می‌شوند. مثلاً اگر شما می‌نویسید و خسته می‌شوید، می‌خواهید سیگار بکشید تا از جنبه‌های محرک آن استفاده کنید. یا اگر مدت طولانی است که در ترافیک مانده‌اید و عصبی هستید از سیگار برای اثر مخدر آن استفاده می‌کنید. در این صورت شما یاد می‌گیرید که از نیکوتین برای تعدیل مصنوعی و اعتدال در رفتار اسنفاده کنید.

حقایقی در مورد تأثیر تنباکو بر سلامت

تمامی افرادی که مراقب سلامت خود هستند می‌دانند که سیگار برای سلامت آن‌ها مضر است. گر چه ممکن است آن‌ها بخواهند این تجربه را داشته باشند. حقیقت این است که تنباکو یکی از مواردی است که مرگ را جلو انداخته و سبب بروز بیماری‌هایی می‌شود که این بیماری‌ها منجر به مرگ می‌شوند. تنباكو بی واسطه مسئول مرگ سه میلیون نفر در هر سال است. این ماده سبب بروز بیماری‌های قلبی، حملات قلبی، بسیاری از سرطان‌ها، آمفیزم و برونشیت مزمن می‌شود.

تأثیرات دخانیات بر اندامهای بدن

سیگار اثرات شوم خود را بعد از طی كردن مراحل اولیه در استعمال‌كنندگان بجا می‌گذارد و هر ساله بر تعداد قربانیان خود می‌افزاید. كسانی كه قلب، ریه، معده،‌عروق، مجاری تنفسی و سایر اعضای بدن خود را به مرور زمان با سم نیكوتین و سایر سمومی كه در دود سیگار است (در مباحث بعدی به طور كامل به این موضوع می‌پردازیم) مسموم می‌سازند،‌ سلامتی خود را به خطر انداخته و با این مسمومیت تدریجی با هر سیگاری كه روشن می‌كنند گام تازه‌ای در جهت هلاكت خود بر می‌دارند. چون مصرف كنندگان دخانیات جسم خود را بتدریج به سم آلوده می‌كنند و به مرور در عمق بیماریهای خود فرو می‌روند، از شدت ناراحتیهای جسمی خود آگاهی ندارند؛ آنها متوجه نمی‌شوند كه تا چه اندازه سلامتی خود را از دست داده و سموم سیگار چه تغییراتی در بافت‌ها و اعضای بدنشان بوجود آورده است. مصرف كنندگان سیگار اغلب از تغییرات اوضاع، شرایط محیط و وضع تغذیه و كیفیت آن شكایت داشته و برخی اظهار می‌دارند كه خوراك‌ها طعم لذت‌بخشی قبلی خود را از دست داده‌اند،‌ در صورتی كه تغییرات فوق معلول از بین رفتن سلامتی و كار دستگاه‌های بدنشان است. حساسیت اندامهای بویایی و ذائقه‌ی آنها از میان رفته، در پرزهای چشایی آنها در اثر سموم نیكوتین، تغییراتی ایجاد شده است. دود و سموم نیكوتین در ریه‌ها ضایعاتی بوجود می‌آورد كه در هنگام فعالیتهای بدنی غالبا شخص را به تنگی نفس دچار می‌سازد. در تشریح مقایسه‌ای ریه‌های اجساد افرادی كه به استعمال سیگار عادت داشته‌اند، در درون لپكهای شش، نایژه، نای و ناحیه‌ی گلوی آنها ماده‌ی قیری شكل و بقایای نیكوتین دیده شده است. این مواد به مرور زمان در اثر استعمال مداوم دخانیات در اعضای فوق رسوب كرده‌اند. نقش و اهمیت دخانیات در خلل وارد آوردن به سلامتی انسان دارای چنان اهمیتی است كه لازم است تأثیرات نیكوتین بر بافتها و اندامهای بدن به تفصیل مورد بررسی قرار گیرد.

الف) تأثیر دخانیات بر دستگاه تنفسی

ل

بین اتومبیل و انسان از پاره‌ای جهات تشابهاتی وجود دارد. به كار رفتن بنزین در اتومبیل متشابه با مصرف غذا در انسان و نیاز به هوا در اتومبیل مانند احتیاج به اكسیژن در انسان است. اتومبیل بدون اكسیژن قادر به كار كردن و حركت نیست و حیات انسان نیز بیشتر از آنكه به غذا وابسته باشد به هوا نیازمند است. انسان ممكن است بدون غذا برای چند روز هم زنده بماند،‌ ولی بدون هوا بیش از چند دقیقه نمی‌تواند به حیات خود ادامه دهد. ولی از آنجا كه انسان برای به دست آوردن هوا نیازی به تلاش و فعالیت ندارد و در هر كجا كه قرار گیرد اغلب می‌تواند خود را در فضای بیكرانی از هوا بیابد و تنفس كند، ارزش هوا (چون دیگر مواد مورد لزوم برای بدن) برایش ملموس نیست. اكثر حیوانات نسبتاً تكامل یافته كه در خشكی زندگی می‌كنند، برای بهره‌برداری از هوای موجود از دستگاهی كه تا اندازه‌ای به ریه‌ی انسان شبیه است استفاده می‌كنند. برخی از جانورانی كه تكامل نیافته و فاقد شُش می‌باشند، مانند آمیبها (موجود تك سلولی)، از راه پوست به تنفس می‌پردازند. به طور كلی، انسان به سه منظور از غذا و اكسیژن استفاده می‌نماید:

1. رشد و نمو بدن و ترمیم بافتهای سلولی؛

2. تولید انرژی برای فعالیتها و اعمال بدنی؛

3. تهیه سوخت برای احتراق درون سلولها.

غذا بعد از هضم از دیواره‌های معده و روده جذب خون شده و به اندامهای مختلف بدن منتقل می‌گردد، و اكسیژن نیز از طریق تجزیه‌ی هوای ششها و انتقال آن به وسیله‌ی خون در اختیار بافتها و سلولهای مختلف قرار می‌گیرد. سموم سیگار همراه با هوا وارد شُشها شده و از طریق خون سلولهای بدن را به خطر می‌اندازد. چون در بیماریهای مختلف در اصل، سلولهای بدن هستند كه مورد آسیب قرار می‌گیرند؛ از این رو مختصری به بررسی سلول یا یاخته كه واحد ساختمانی بدن موجودات زنده را تشكیل می‌دهد می‌پردازیم تا چگونگی تأثیرات دخانیات بر آنها به نحو بارزتری تشریح گردد.

سلامت انسان به طور كلی مربوط به خوب كار كردن تمام اعضا و دستگاههای بدن است، زیرا اعضای مختلف بدن هیچ یك در كار خود مستقل نبوده بلكه اعمال آنها به فیزیولوژی اندامهای دیگر بستگی دارد. بد كار كردن هر یك از اندامها، مخصوصاً دستگاه‌های تنفسی و هاضمه، بر روی كلیه اندامها، بافتها و سلولها تأثیری مستقیم و قابل مشاهده دارد، زیرا غذا و هوا از ضروری‌ترین مواد برای سلامت و زندگی سلولهاست.

هر عضو بدن از چندین نوع بافت تشكیل می‌گردد؛ مجموعه بافتها در هر عضو یك كار معین را كه مخصوص همان عضو است انجام می‌دهد. بافتها عبارت از توده‌ای سلول هم شكل هستند كه در مجاورت هم قرار گرفته و كار معینی را (در مجموعه اندام) انجام می‌دهند. (مهمترین بافتهای بدن عبارتند از بافتهای پوششی، همبندی، چربی، عصبی و استخوانی.) بدن انسان از میلیون‌ها میلیارد سلول ساخته شده است و مطالعه‌ی آنها در زیر میكروسكوپ نشان می‌دهد كه هركدام از آنها به تنهایی كلیه‌ی فعالیت‌هایی كه مخصوص موجودات زنده است از قبیل تولید مثل، حركت، تحریك‌پذیری، قدرت انقباض، تنفس، هضم، جذب غذا، سوخت و ساز و دفع برخوردار است.

فعالیت سلول‌ها در كنار هم برای یك هدف و آن هم برای ادامه‌ی زیست ارگانیزم صورت می‌گیرد. به علاوه، ‌هر سلول برای خود، یك واحد مستقل را تشكیل می‌دهد كه می‌تواند در خارج از بدن موجود زنده و در شرایط مساعد، مستقل از ارگانیزم زندگی كند و حتی قادر است تا ابد نیز به حیات خود ادامه دهد.ولی عملاً می‌بینیم كه سلولها استقلال ندارند و خود را فدای منافع وجود كاملتری كه انسان یا حیوان است می‌كنند. همین خود سؤالی است كه چگونه میلیاردها سلول برای رسیدن به چنین هدف واحدی و تحت فرمان كدام فرمانده‌ای با هم همكاری می‌كنند، هر چند گاهی نیز اتفاق می‌افتد كه به طور خودمختار عمل كننند و آسیبهای جبران ناپذیری به انسان وارد نموده و باعث هلاكت وی گردند. همین تنها عناد و سرپیچی آنها از روال همیشگی و فداكاری است كه تحت عنوان سرطان عده‌ای را به كام مرگ می‌فرستد.

بخش عمده‌ی ساختمان سلول از ماده‌ی ژله‌ای نیمه مایع و بی رنگی به نام پروتوپلاسم (Protoplasm) تشكیل شده است كه در آن دانه‌های ریزی غوطه‌ور است. كار این دانه‌ها بی شباهت به عمل گردش خون در جانوران نیست. فعل و انفعالات شیمیایی و فیزیكی روی سطوح سلول توسط آنها انجام می‌گیرد و مهمترین عناصر سلول در فعالیت تغذیه‌ای،‌ سلولی را شامل می‌شوند. این دانه‌های ریز با حركات دائمی خود مواد غذایی را از این طرف به آن طرف انتقال می‌دهند و قسمتهایی از سلول را كه احتیاج به غذا دارد تغذیه می‌كنند و مواد مضره‌ی آنها را به خارج از سلول می‌رانند.

 ا

هسته‌ی سلول در مركز آن قرار دارد و نسبت به سایر قسمتهای آن دارای رنگ تیره‌تری است، كه در حیات سلول و زنده ماندن آن مهمترین نقش را به عهده دارد، به منزله‌ی قلب و مغز ارگانیزم می‌باشد، و در صورتی كه از یاخته جدا شود موجب مرگ سلول می‌گردد. در غشای سلول خلل و فرجهای زیادی وجود دارد كه موادی از میان آنها داخل و خارج می‌شود. سلول از طریق با محیط خارج ارتباط برقرار می‌سازد تا غذا و مواد زاید را مبادله نماید. از این جهت كار سلول بی شباهت به كار كارخانه‌های شیمیایی خودكار نیست. سلول ماده‌ی خام را از خارج گرفته و آن را به مواد جدید تبدیل می‌كند. تمام اعمال شیمیایی كه به وسیله‌ی آن غذا به كار و انرژی تبدیل می‌گردد، سوخت و ساز (متابولیسم) نامیده می‌شود. در نتیجه‌ی این اعمال اجسام ساده‌ی شیمیایی به اجسام مركب تبدیل می‌شوند. در صورتی كه بالعكس اجسام مركب از هم بپاشد و به ذرات ساده‌تر غذایی تبدیل شوند و موجبات نمو بافتها را فراهم آورند، عمل «آنابولیسم(Anabolism) صورت می‌گیرد.

در مقایسه‌ی فیزیولوژیكی انسان و سلولها با كار ماشین، امتیازی را كه ماشین فاقد آن می‌باشد این است كه در صورتی كه اتومبیل بدون سوخت بماند از كار خواهد افتاد، ولی سلولها می‌توانند برای مدتی نسبتاً طولانی بدون دریافت غذا به زندگی خود ادامه دهند. در مدتی كه سلولها از غذا محرومند با سوزانیدن نسوج خویش (كه وجودآنها برای بافت و سلولها ضرورت حیاتی ندارد) تا مدتی حرارت خود را ثابت نگه داشته و به فعالیت خود ادامه می‌دهند بطوری كه انسان قادراست با سوزانیدنچربی بدن خود چندین هفته در مقابل گرسنگی مقاومت نماید (البته مشروط بر آن كه آب در اختیار وی باشد). برای سلولهایی كه در خارج ازبدن جانور در شرایط آزمایشگاهی به حیات خود ادامه می‌دهند، تغییر امكان امری ضروری است و باید پس از مدتی محیط آنها را عوض كرد؛ در غیر این صورت، انباشته شدن فضولات در اطرافشان باعث مرگ آنها می‌شود. البته حیات سلولها در درون بافتهای بدن چنین مشكلاتی را بوجود نمی‌آورد، زیرا خونی كه به این سلولها می‌رسد همواره مواد زاید آنها را بوسیله‌ی هموگلوبین خود گرفته و اطراف سلول را برای ادامه‌ی حیات آنها مساعد می‌سازد. اگر به وسیله‌ی سموم توتون و دخانیات برای هموگلبین خون مشكلاتی پدید آید، عمل فوق به طور كامل انجام نمی‌گیرد كه در نتیجه ضایعات بافتنها را به دنبال خواهد داشت. بنابراین اختلالاتی كه در امر تنفس بوجود می‌آید، اثرات آن متوجه سلولها گردیده و موجب كاهش انرژی بدن نیز می‌شود.

همانطور كه در متابولیسم سلولی یادآوری شد، انرژی بدن از راه اكسیداسیون سلولها حاصل می‌شود. برای عمل احتراق كامل در سلولها ضروری است كه اكسیژن به مقدار كافی به آنها برسد و همچنین گاز كربنیك حاصل از احتراق از سلولها دفع شود. این دو عمل كه كار عمده‌ی تنفس است با وجود دود دخانیات در هوای ششها بخوبی انجام نمی‌پذیرد. هر سلول متناسب با فعالیتی كه دارد احتیاج به جذب و دفع مقادیر متفاوتی اكسیژن و گاز كربنیك دارد. به طور مثال، سلولهای عصبی و مغز در مواقعی كه شخص مشغول انجام كارهای فكری است از اكسیژن و غذای بیشتری استفاده می‌نمایند؛ لذا هنگامی كه اكسیژن و غذای كمتری به سلولهای مغز برسد از فعالیت آنها كاسته می‌شود. معمولاً بعد از صرف غذا خون بیشتری به جداره‌های معده وارد می‌گردد تا عمل هضم غذا به راحتی انجام گیرد؛ در نتیجه سایر قسمتهای بدن از تغذیه‌ی خون كمتری بهره‌مند می‌شوند. میل به فعالیت بدنی و كارهای فكری بعد از صرف غذا كاهش می‌یابد. كوهنوردان نیز با استفاده از تجربیات خود اظهار داشته‌اند كه در قلل كوه‌ها و ارتفاعات بالا از فعالیت مغزشان كاسته می‌شود و كمتر قادر به اندیشدن و حل مشكلات فكری خود هستند. علت آن مربوط به كاهش فشار هوا و كم بودن مقدار اكسیژن در ارتفاعات است.