یادمان باشد معتاد یک بیمار است و اعتیاد یک بیماری

بر پايه اعلام سازمانهاي بين‌المللي، قاچاق مواد مخدر در ايران، ساليانه يك ميليارد و ششصد ميليون دلار، درآمد دارد. اين آمار نشان مي‌دهد كه باندهاي بزرگ قاچاق، افزون بر ترانزيت مواد مخدر از ايران، حاضر به از دست دادن بازار منطقه هم نيستند و مي‌كوشند با آلوده ساختن جوانان، از آنان در جهت قاچاق مواد بهره بگيرند. حال، آنچه در قبال اين تجارت مرگبار نصيب مردم مي‌شود، فساد و تباهي است. از سوي ديگر، دولت نيزبا افزايش بودجه‌ي ستاد مبارزه با مواد مخدر درسال 79 به 300 ميليارد ريال و تصويب صدها ميليون ريال ديگر به ايجاد موانع فيزيكي در مرزهاي شرقي، در اين زمينه تلاش فراواني كرده است. افزون بر اين، مبلغ 100 ميليارد ريال نيز براي پيشگيري از اعتياد در بودجه‌ي سال 79 منظور گرديده است.

با همه‌ي اينها، مواد مخدر همچنان قرباني مي‌گيرد و اين، هشداري جدي براي دولت و همه‌ي مردم است تا با شيوه‌هاي مؤثرتري به مقابله برخيزند. بنابراين، براي جلوگيري از اين بلاي خانمانسوز، بايستي بيش از هر ابزار ديگري به اقدامات فرهنگي در خانه و مدرسه متوسل شد. از جمله‌ي اين راهكارها، فعاليت‌هايي در زمينه‌ي افزايش آگاهي، ايجاد نگرش منفي نسبت به مواد مخدر، ايجاد تفكر انتقادي و پرورش قوه‌ي قضاوت جوانان و نوجوانان است.

مهمترين مسأله در حال حاضر، بروز اعتياد در ميان دختران و پسران است. امروزه به وضوح، شاهد اعتياد گسترده‌ي نسل جوان به انواع مواد مخدر هستيم كه بيشتر اوقات با «سيگار» آغاز مي‌شود. جوانان به خاطر ويژگي‌هاي جواني، آسيب‌پذيري زيادي دارند، چون كنجكاوند و به هر جا سر مي‌كشند. هر راهي كه در مسيرشان گشوده شود، وارد آن مي‌شوند. جوانان آمادگي انجام هر كاري را دارند. حتي آنان كه صالح و درستكارند، نيز ممكن است از روي كنجكاوي به چنين راه‌هايي، سري بزنند. در چنين اوضاع و احوالي است كه زمينه‌هاي انحراف و فساد براي دختران و پسران فراهم مي‌گردد و آنان را در لبه‌ي پرتگاه سقوط قرار مي‌دهد. سنيني كه جوانان آمادگي بيشتري براي انحراف دارند، به سنين «بحران» موسوم است. نتايج به دست آمده از پژوهش نشان مي‌دهد: امروزه آغاز اعتياد، در سنين 17 ـ 25 سالگي است. 66 درصد جوانان، اولين مواد مخدر را در اين سنين تجربه كرده‌اند. دختران و پسران در كنار دوستانشان، آمادگي بيشتري براي دست زدن به كارهاي غيرعادي يا انحرافي را دارند. اين حالت همان بحراني است كه براي آنان بسيار خطرناك است.

اوقات فراغت جوانان در اين برهه، مسأله‌اي بسيار مهم و حساس است. مسير خانه و مدرسه و كوچه نيز، براي دانش آموزان دختر و پسر مي‌تواند خطرساز باشد. چه، اولين مصرف سيگار به وسيله‌ي آنها در اين مسير انجام شده است. خطرناكترين انحرافي كه جوانان و آينده‌ي آنان را تهديد مي‌كند، اعتياد به مواد مخدر است.

دختران و پسران ما نيازمند ارائه آگاهي‌هاي لازم در زمينه‌ي مواد مخدر هستند. بهترين زمان براي روشنگري نوجوان، سالهاي تحصيلي است، اما مي‌بينيم در طي 12 سال مدرسه،‌ كار چندان مفيدي براي آگاه ساختن نسل جوان صورت نمي‌پذيرد. در واقع، زماني به اعتياد نوجوانان و جوانان مي‌پردازيم كه بسيار دير شده است.

براي درمان بيماري يا حل هر مشكل ديگر بررسي علل بوجود آورنده‌ي آنها داراي اهميت است و براي اتخاذ چنين روشي لزوماً ابتدا به شناخت از مسأله بايد توجه داشت و آنگاه به درمان و يافتن راه‌حل و ساير اقدامات پرداخت. تنها مداواي جسماني معتادين براي بهبودي كامل آنها كافي نخواهد بود. آمار درصد معتادين كه توسط مراكز درماني بهبودي كامل يافته‌اند گوياي اين واقعيت است.

بسياري از جوانان و اغلب پدرها و مادرها فكر مي‌كنند كه دليل اعتياد فرد، اصرار دوستان بوده است؛ در حالي كه اين تنها علت مصرف جوانان نيست. اگر بخواهيم انگيزه‌هاي استفاد از مواد مخدر را بررسي كنيم، فهرست بلندبالايي مي‌شود.

کنجکاوی، کسب لذت، تسکین درد، فراموش کردن مشکلات

شوخی و خنده، هیجان طلبی یا میل به خطر کردن،احساس بزرگ شدن

پیوستن به گروه خاصی و ...

این عوامل با این که چندان مهم به نظر نمی‌رسند، می‌توانند باعث اعتیاد هزاران نفر بشوند. بیشترین علت گرایش جوانان به اعتیاد در ایران 2 عامل «کنجکاوی و کسب لذت» است.

اهمیت موضوع اعتیاد

در بررسی تاریخ، بشری را نمیتوان یافت كه با مسائل مربوط به مواد مخدر دست به گریبان نبوده و شاید بتوان گفت مواد مخدر همزاد با بشر در این جهان یافت شده و تا زمانی كه انسان در این عرصه وجود دارد آن نیز پا بر جاست. مسائل مربوط به مواد مخدر تازگی نداشته و اثرات آن نیز همواره در سرنوشت ملتها و اقوام قابل جستجو است. در كتب تاریخی ایران و حتی در كتاب قانون ابنسینا از اثرات این مواد نامبرده شده است. اما بیشتر گزارشات در مورد مواد مخدر مربوط به زمان صفویه و سپس قاجاریه تا عصر كنونی است. همراه با فراز و نشیبهای این دوران كه اشاعه مصرف مواد افیونی مورد توجه بوده است. قوانین یكصد ساله در مورد محدود نمودن مصرف مواد نیز یافت مي‌شود.

در زمان ما مسئله مواد مخدر شكل مخاطرهآمیز و كاملاً پیچیدهای به خود گرفته و در عین حال گسترش جهانی یافته است. اعتیاد به مواد مخدر علاوه بر زیانهای جدی و خطرناك جسمی از قبیل ابتلا به بیماریهای عفونی واگیردار همچون ایدز، هپاتیت، سل، عوارض و مشكلات عدیده اجتماعی و اقتصادی از قبیل افزایش جرم‌های مرتبط با مواد مخدر همچون جنایت و سرقت، فقر و تكدیگری و هدر رفتن سرمایه‌های كلان مادی كشورها را بدنبال داشته است.

كشور ما ایران، دارای جمعیتی جوان است. بیش از 50%جمعیت كشور در سنین زیر 20 سال بوده و 62% از این جمعیت در شهرها ساكن بوده و از هر چهار نفر ایرانی یك نفر در معرض مهاجرت قرار دارد. موقعیت استراتژیك ایران و قرارگیری آن در كنار كشورهایی همچون افغانستان و پاكستان كه جزو تولید كنندگان عمده مواد مخدر بوده و از طرفی ما یك مسئله ترانزیت و عبور مواد مخدر به جهت ویژگیهای خاص منطقهای‌ از كشور ما یك مسیر مناسب جهت قاچاق مواد مخدر فراهم ساخته و هم بازار مصرف داخلی آن كه رشد روز افزونی داشته است.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی علیرغم تلاش بی وقفه نظام مقدس اسلامی كشورمان و تقدیم بیش از 2700 نفر شهید از نیروهای نظامی و انتظامی این روند رو به رشده بوده است در نتیجه آمار معتادین و نیز عوارض ناشی از اعتیاد افراد افزایش داشته است. برآوردهای رسمی اولیه و ساده از تعداد معتادین و سوء مصرف كنندگان مواد مخدر رقمی حدود ۲ ميليون نفر را ذكر می‌نماید و با در نظر گرفتن حداقل یك خانواده 5 نفری مرتبط با این افراد به رقمی حدود ۱۰ میلیون نفر انسان كه در ارتباط نزدیك با معضلات و مشكلات ناشی از آن میباشند دست می‌یابیم. محبوسین زندانهای كشور در سال 77 معادل 16/775 نفر بوده كه قریب به 60% آنان مرتبط با مواد مخدرو اعتیاد بوده‌اند.

بر این اساس در ایران به ازای هر 100 هزار نفر ایرانی 260 نفر در زندان به سر می‌برند و به عبارت دقیق‌تر به ازای هر 400 نفر ایرانی یك نفر در زندان می‌باشد. در 20 سال گذشته قریب 836/53./1 كیلوگرم انواع مواد مخدركشف و ضبط گردیده است در این سالها نزدیك به 381812 نفر قاچاقچی و699557 نفر معتاد شناسایی و دستگیر شده‌اند، قریب 25652 نفر معتاد از سال 62 لغایت 77 در مراكز بازپروری كشور پذیرش شده‌اند كه این تنها بخشی از آمارهای واقعی نشان دهنده وضعیت بغرنج و نگران كننده از انسانهای این جامعه است كه به ورطه اعتیاد كشیده شده‌اند.

اعتیاد به عنوان یك آسیب و معضل اجتماعی بهداشتی اقتصادی و فرهنگی با پیچیدگی‌های خاص خود حاكمیت ملی امنیت و استقلال كشور ما را تحت تأثیر قرار داده است با توجه به مسائل جنبی آن می‌توان ادعا نمود كه ارزشهای انسانی و اسلامی و نیز هویت ملی ما در معرض خطر و آسیب این آفت بزرگ قرار گرفته است. توجه به آمارها نشانگر رشد روزافزون معتادین در اجتماع رو به قوت ما دارد. این موضوع كه قشر جوان جامعه بیشتر در معرض آسیب و آماج اعتیاد می‌باشند وظیفه همگان را در موضع تقابل با این مشكل خطیرتر می‌سازد. براستی وظیفه ما افراد این جامعه درقبال این دیو بدسیرت چیست؟ خانواده های ما و والدین ما چه وظیفه و مسئولیتی را بر عهده دارند؟ دستگاههای تعلیم و تربیت ما چطور؟ آیا مشكل اعتیاد با زدن و بستن و به زندان انداختن و یا اعدام كردن قابل حل است؟ و یا اینكه عزم ملی و جزم تك تك افراد این جامعه در هر لباس و در هر مكان و هر زمان را می‌طلبد، براستی كدام یك چاره كار است؟

چرا مردم مواد مخدر استفاده می‌كنند؟

«من تا به حال این كار را نكرده‌ام ولی شاید روزی آن را امتحان كنم. دلم نمی‌‌خواهد كه در دام آن بیفتم. فقط می‌‌خواهنم ببینم مواد مخدر چیست و چگونه است»

«من شنیده‌ام كه با استعمال مواد مخدر افراد رویاهای عجیب و غریبی می‌بینند و نسبت به همه چیز احساس آرامش و خونسردی موقتی پیدا می‌كنند»

«من مواد مخدر استفاده نمی‌كنم ولی فكر می‌كنم افرادی كه مواد مخدر استفاده می‌كنند، تصور می‌كنند چون دیگران این كار را می‌كنند، آنها هم باید این كار را انجام دهند».

شاید شما فكر كنید كه جوانان به این دلیل كه از طرف فروشندگان و توزیع‌كنندگان تحت فشار هستند، مواد مخدر مصرف می‌كنند و یا به این دلیل كه خسته و كسل و بی‌حال و حوصله‌اند و تصور می‌كنند هیچ‌كاری بهتر از روی آوردن به مواد مخدر وجود ندارد. البته احتمال دارد بعضی از افراد از مواد مخدر به علت رفع خستگی یا بی‌حوصله‌گی استفاده كنند و این نشان می‌‌دهد كه هر كس دلایل مختلفی برای این كار دارد.

بعضی‌ها مواد مخدر استعمال می‌كنند به این علت كه، اعتقاد دارند از دست دادن یك تجربة «سرگرم‌كننده و شگفت‌آور» برایشان خیلی گران تمام می‌شود.

بعضی‌ها آن را امتحان می‌كنند چون نسبت به خودشان احساس بدی دارند و امیدوارند استفاده از مواد مخدر، حال آنها را بهتر كند.

بعضی از مردم برای فرار از خود و از زندگیشان و بعضی دیگر برای اینكه با دوستانشان هماهنگ شوند دست به این عمل می‌زنند. و یا به خاطر تحریكات درونی و بعضی برای سرپوش گذاشتن بر ناراحتی‌های روحی‌شان.

حقیقت این است كه افراد زیادی وجود دارند كه در طول زندگیشان چه به طور عمد و چه به طور غیرعمد و از روی ناآگاهی از این مواد استفاده كرده‌اند.

بسیاری از جوانها و حتی پدر و مادرها فكر می‌كنند كه دلیل اعتیاد فرد، اصرار دوستان بوده است. در حالی كه این تنها انگیزة سوء مصرف مواد در جوانان نیست.

كنجكاوی، كسب لذت، تسكین درد، فراموش كردن مشكلات، میل به خطر كردن، احساس بزرگ شدن و ... این علل با وجود اینكه چندان مهم به نظر نمی‌رسد باعث اعتیاد میلیون‌ها انسان شده‌اند. بیشترین علت اعتیاد جوانان در ایران 2 عامل كنجكاوی و كسب لذت است.

امروزه عوامل مختلف دست به دست هم می‌دهند و فرد را معتاد می‌كنند، این عوامل تشكیل شده است از عوامل فردی، خانوادگی و اجتماعی. هر كدام از این عوامل به تنهایی می‌تواند باعث گرایش فرد به اعتیاد شود.

« یكی از مهم‌ترین عوامل گرایش جوانان و نوجوانان

به مصرف مواد اعتیادآور كنجكاوی و هیجان‌طلبی است.»

عوامل زمینه ساز مستعد کننده اعتیاد

اعتیاد یك بیماری زیست‌شناختی، روان‌شناختی و اجتماعی است عوامل متعددی در اتیولوژی سوء مصرف و اعتیاد مؤثر هستند كه در تعامل با یكدیگر منجر به شروع مصرف و سپس اعتیاد می‌شوند. عوامل مؤثر بر فرد، محیط فرد و كلیه علل و عوامل درهم بافته‌ای هستند كه بر یكدیگر تأثیر می‌گذارند. درك كلیه علل و عوامل زمینه‌ای موجب می‌شود تا روند پیشگیری، شناسایی، درمان و پیگیری به طور هدفمند طرح ریزی شود.

بنابراین، آشنایی با عوامل زمینه ساز مستعد كننده در مقابل آن از دو جهت ضرورت دارد:

۱. شناسایی افراد در معرض خطر اعتیاد و اقدامهای پیشگیرانه لازم برای آنان؛

۲. انتخاب نوع درمان و اقدامهای خدماتی، حمایتی و مشاوره ای لازم برای معتادان.

عوامل مخاطره آمیز

عوامل مخاطره‌آمیز مصرف مواد شامل عوامل فردی، عوامل بین فردی و محیطی و عوامل اجتماعی است.

عوامل مخاطره آمیز فردی

· دوره نوجوانی

· استعداد ارثی

صفات شخصیتی:

· صفات ضد اجتماعی

· پرخاشگری

· اعتماد به نفس پایین

اختلالهای روانی:

· افسردگی اساسی

· فوبی

· نگرش مثبت به مواد

موقعیتهای مخاطره آمیز:

· ترك تحصیل

· بی سرپرستی

· تأثیر مثبت مواد بر فرد

در مبحث بعدی به شرح هر یك از عوامل فوق می‌پردازیم.